El Cezeri Kimdir? – Otomasyon ve İlk Robotun Mucidi

El Cezeri Kimdir
El Cezeri (Kaynak:Mustafa prize, Flickr)

Baykar firmasının uçan arabasına Cezeri ismini vermesi ile El Cezeri kimdirEl Cezeri neyi icat etmiştir? gibi sorular merak edilir oldu. Anadolu’nun en önemli alimleri arasında gösterilen Cezeri’nin, yaptığı çalışmalar ile Leonardo Da Vinci’ye de ilham kaynağı olduğu söylenilir. İslamın Altın Çağı’nda yaşamış otomasyon ve sibernetiğin kurucusu kabul edilen hatta ilk robotu yaptığı dahi söylenilen Cezeri hakkında bilgileri bir araya derledik.

El Cezeri kimdir?

Tam ismi Ebû’l İz İsmail İbni Rezzaz El Cezerî 1136 yılında Cizre’nin Tor adı verilen mahallesinde dünyaya gelmiştir. İsmini yaşadığı şehir olan Cizre’den almıştır. Fizik, mekanik ve sibernetik alanı üzerinde yoğunlaşmıştır. Batı dünyasında m.ö üçüncü asırda Yunan matematikçi Archytas tarafından buharla çalışan güvercin yapılmış olduğu iddia edilse de, robotik ile ilgili bilinen en eski kayıtlar Cezeri’ye aittir. Dünya bilim tarihi açısından günümüz robot bilimi ve sibernetik hakkında çalışmalar yapan Cezeri, yaptığı otomatik makineler ile bugünkü mekanik ve sibernetik biliminin kurucusu olmuştur. Elliden fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma olanaklarını çizimler ile anlattığı “Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Faydalanmayı İçeren Kitap” isimli eserinde Cezeri, tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin doğru ile yanlış arasında kalacağını söylemiştir. Kitabın orjinali bugüne ulaşmamasına rağmen Avrupa ve ülkemizdeki müzelerde kopyaları mevcuttur.

Cezeri’nin Kitab-ül Hiyel adıyla bilinen eseri altı bölümden oluşur. Cezeri kitabının ilk kısmında saat-i müsteviye ve saat-i zamaniye olarak nasıl yapıldığı ile ilgili on şekil, ikinci bölümünde çeşitli kap kaçakların yapılışları hakkında on şekil, üçüncü bölümünde ibrik ve kaselerin yapımı ile ilgili on şekil, dördüncü bölümünde havuzlar ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında on şekil, beşinci bölümünde çok derin olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten aletler hakkında beş şekil, altıncı bölümünde birbirine benzemeyen muhtelif şekiller hakkında 5 şekil bulunmaktadır.

El Cezeri neyi icat etmiştir?

Teorik çalışmalardan odaklanmaktan ziyade daha çok pratik ve el yordamı ile deneysel çalışmalar yapan Cezeri’nin kullandığı bir diğer yöntem ise yapacağı cihazların önceden maketlerini yapıp,  geometri ilminden faydalanmaktı. İlk hesap makinesi 1645 yılında yapılmıştır. Cezeri ise yüzlerce yıl önce bu sisteme benzer bir mekanizmayı, kendi geliştirdiği saatte kullanmayı başarmıştır. Cezeri,  yalnızca otomatik sistemler yapmakla kalmamış, otomasyon olarak çalışabilen sistemler arasında denge kurmayı da sağlamıştır.

Jacquard’ın otamatik dokuma tezgahı, otomatik kontrol edilebilen makinelerin ilki olarak gösterilmektedir. Cezeri, Jacquard’dan 6 asır önce değişik haznelerde bulunan suyun seviyesine göre ne zaman döküleceği ve ne zaman yiyecek veya meyve sunabileceğine karar verebilen otomatik hizmetçiyi geliştirdi. Ürettiği sistemlerden bazılarında, hidrolik etkiler ile denge kurma ve harekette bulunma sistemine çalışan Cezeri, bazılarında ise şamandıra ve palangalardan faydalanarak karşılıklı etkileme sistemini inşa etmeye çalıştı. Otomatik faaliyet gösterebilen bu sistemlerden sonra suyun basınç etkisinden faydalanarak kendiliğinden denge kuran ve ayarlama yapabilen dengeyi bulması ile Cezeri otomasyon konusunun temellerini oluşturmuştur. Cezeri’nin bir diğer eseri de Diyarbakır Ulu Camii’nin ünlü güneş saatidir. Sibernetiğin kurucusu kabul edilen fizikçi, robot ve matrix ustası bilim adamı Cezeri 1206 yılında doğduğu Cizre’de vefat etmiştir.

El Cezeri’nin Eserleri

  1. Saz Çalan Robot
  2. Şarap Dolum Humanoidi
  3. Pompa Otomatı
  4. Abdest Otomatı
  5. Masa Makinesi
  6. Saz Çalan Robot
  7. Kandil Saati
  8. Fil Saati
  9. Otomatik Çalışan Su Makinesi

İstanbul Cezeri Müzesi

İstanbul Cezeri Müzesi, 2018 yılında İstanbul’da Ortaçağ’ın en önemli mühendisi Cezeri’nin adına kurulmuştur. Bu müzede sadece Cezeri’nin eserleri sergilememekte; bilim, kültür ve sanat alanında pek çok çalışma da yer almaktadır. Cezeri’nin bilimsel ve pratik mirası günümüz dünyası için bile hala güncel ve bir hayli ilgi çekici. Cezeri Müzesi‘nin adresi :Huzur Mahallesi Ayazağa Caddesi No:4 Sarıyer/ İstanbul’dur.

Müzenin açık olduğu saatler:

  • Pazartesi:12.00-18.00
  • Salı, Çarşamba, Perşembe, Cuma: 10.00-18.00
  • Hafta Sonları: 10.00-19.00

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz